عبدالله رسولی
مورخ 17 فبروری 2012
رسانه های آزاد بخشی از نظام های مبتنی بر اصول دموکراتيک در هر جامعه می باشند. چنانچه رسانه هاي آزاد به عنوان يک رويکرد نوين از بالنده گي اجتماعي و فرهنگي از ده سال بدينسو در مجموع افغانستان و از جمله در ولايات شمالشرقی کشور (کندز، تخار، بغلان و بدخشان) به فعاليت آغاز کرده و طي اين مدت توانسته است به حيث يک جريان پويا در دل فعاليت هاي روزانه جا بگيرد. رسانه ها نقش با اهميتي را در ترويج آزادي بيان و سهمگيري فعالانة مردم در روند مشارکت سياسي و اجتماعي بر عهده دارند که اين امر به گسترده شدن فضا براي پاسخ طلبي مردم از حکومت در عرصه هاي مختلف حيات سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي کمک می نمايد.
در افغانستان به ويژه در ولايات شمالشرقی مناسبات متقابل و اثر گذار رسانه ها بر پروسه دسترسی جامعه به اطلاعات، دموکراتيک سازی نظام و حاکميت سياسی، ايجاد و تحکيم سيستم حکومت داری خوب و تأمين حاکميت قانون نقش بسزا و قابل ملاحظه يی دارد.
در نظام های قبلی هميشه رسانه های آزاد و مطبوعات تحت سانسور حکومت قرار داشته و به همين سبب رشد محسوس و قابل درک نداشت، به ويژه در دوران طالبان که مطلقاً رسانه های ديداری، شنيداری و مطبوع همه در دست حکومت قرار داشت و حتی تلويزيون های دولتی اجازة فعاليت نداشتند؛ چه رسد به رسانه های آزاد. و اما پس از سقوط رژيم طالبان و بوجود آمدن نظام نو با حمايت جامعة بين المللی، رسانه های آزاد رشد قابل ملاحظه يی را پيمود. با وجوديکه تجربه و ظرفيت های معياری و مسلکی در رسانه ها کمتر محسوس بود. تلويزيون ها، راديوها و نشرات چاپی چه در مرکز و چه در ولايات يکی پی ديگر ايجاد و به فعاليت آغاز نمودند.
شتياق مردم به حمايت از مطبوعات آزاد تا حدي است که روز به روز بر ميزان فعاليت و نقش اين رسانه ها افزوده شده و کار رسانه يي جاي پايي مهمي براي خود در جامعه کسب کرده است. چنانچه هم اکنون شماري از رسانه هاي آزاد و غير دولتي در ولايات شمالشرقی به ويژه کندز که مرکز حوزة شمالشرقی افغانستان می باشد، فعاليت دارند. اين رسانه ها در همين چهار ولايت به قرار ذيل می باشند:
- ولايت کندز:
- پنج راديوي آزاد و غير دولتي و يک راديوی دولتی وجود دارد (راديو زهره، راديو چراغ، راديو کيهان، راديو روشني، راديو جيهون و راديوی دولتی محلی کندز).
- چهار نشرية چاپی آزاد و يک نشرية چاپی دولتی وجود دارد (روزنامة رسنی، روزنامة بوستان، هفته نامة المهدی، نشرية دولتی به نام جريدة کندز و روزنامة 8 صبح که در کندز به چاپ ميرسد و در شمالشرق توزيع می گردد).
- يک تلويزيون محلی آزاد به نام خاور فعاليت دارد و تلويزيون ملی نيز برنامه های محلی ولايتی خويش را در کندز دارد.
- ولايت تخار:
- چهار راديوی محلی آزاد فعاليت دارد (راديو آی خانم، راديو همصدا، راديو تخارستان و راديو سيمای مهر).
- دو تلويزيون يکی آزاد و محلی به نام سيمای مهر ديگری تلويزيون ملی دولتی که نشرات محلی نيز دارد فعاليت دارند.
- نشريه های چاپی: پنج نشريه فعاليت دارد، سه نشرية آزاد و دو نشرية دولتی (ماهنامة آزاد توانمندی، ماهنامة آزاد تصوير، ماهنامة آزاد جوان، ماهنامة آزاد ادبی درياچه، ماهنامة دولتی انکشاف و حکومتداری و جريدة دولتی تخارستان).
- ولايات بغلان و بدخشان:
- در اين دو ولايت نيز تعدادی از راديوها و نشريه های آزاد و غير دولتی در کنار رسانه های دولت فعاليت دارند، اما فعاليت های شان به گستردگی فعاليت رسانه يی در کندز و تخار نيست، تلويزيون محلی آزاد وجود ندارد، زمينه های چاپ مجلات و ماهنامه ها کمتر ميسر هست، ولی به هر صورت می توان علاقمندی جوانان را به کار رسانه يی احساس نمود و علاقمندی و نيازمندی جامعه را به موجوديت و موثريت رسانه ها در منطقه.
بر علاوة اين رسانه ها که ذکر آنها رفت، بيشتر تلويزيون های کشور، تلويزيون های بين المللی از طريق شبکه های کيبلی و راديوهای بين المللی در مجموع در ولايات شمالشرقی، به خصوص در مراکز ولايات قابل ديد و نشر می باشند.
در حال حاضر وضعيت کار رسانه يي در ولايت کندز و ولايات همجوار شمالشرقی خوب است و اين امر تا حدي زيادي به روابط حسنه ميان رسانه هاي آزاد و دولت ارتباط دارد. از يکسو اين رسانه ها روابط خوبي با دولت دارند که در نتيجه وضعيت دسترسي به اطلاعات براي خبرنگاران را ساده تر مي سازد و از جانبی هم زمينه کار و فعاليت آن در سطوح مختلف گسترده تر مي شود.
امروزه روابط بين رسانه ها، مردم و دولت به گونه ايست که با وقوع هر رخدادي، خبرنگاران اطلاع حاصل نموده و آنرا تحت پوشش خود قرار داده مي توانند. اشتياق و رابطه مردم نيز با خبرنگاران در يک سطح خوب انکشاف نموده و حالا اين رابطه به باور همه طرف ها (رسانه ها،دولت و مردم) به يک نياز مبدل شده است.
ظرفيت و توانايي ها:
رسانه هاي آزاد و خبرنگاران در ولايات شمالشرقی به ويژه کندز توانسته اند در طي ده سال گذشته بر ميزان توانمندي هاي مسلکي خويش تا جای ممکن بيفزايند. در حال حاضر بسياري از اين رسانه ها داراي خبرنگاران مجرب و مسلکي اند، اما شمار جوانان نيز در اين رسانه ها زياد اند که بعضاً فاقد تجارب مسلکي بوده و اما با يک احساس گرم و زنده دلي کار خود را به پيش مي برند.
نوع کار در رسانه ها هر روزه معياري تر شده می رود و همراه با نو آوري هاي جالب به توليد ژانرهاي ژورناليستيک پرداخته مي شود. رابطه با منابع اطلاعات غني تر شده و حالا خبرنگاران اين هنر را آموخته اند که رابطه صميمانه تري با منبع اطلاعات برقرار کنند.
مشکلات و چالش ها:
با وجود کارهای صورت گرفته در جهت ارتقای ظرفيت نهادهای رسانه يی در ده سال اخير و امکانات و زمينه های که ميسر بوده، يکی از مشکلات را در عرصة کار رسانه يی در کشور کمبود تجربه مي سازد. پايين بودن سطح دانش مسلکي در بين يک تعداد از دست اندرکاران رسانه ها يک چالش عمده به شمار مي رود.
بنابر تازه گی روند کار آزاد رسانه يی و ساختمان و اقدامات در عرصه نظام سازی دموکراتيک، هم رسانه ها، هم ارگان های حکومتی و هم جامعه در کُل جايگاه و نقش همديگر را در اين ساختار و ضرورت آن دقيقاً درک ننموده و اين پروسه دچار برخی از چالش ها گرديده است. در حال حاضر يک تعداد از مسوولين اداره هاي دولتي با وجود رابطه هاي خوب با رسانه ها حاضر نيستند که معلومات مورد نياز را در اختيار خبرنگاران قرار بدهند که اين امر نيز مشکلاتي را در کار رسانه اي بوجود مي آورد.
يکي ديگر از چالش هاي موجود در برابر کار رسانه اي در اينجا (ولايات شمالشرقی) به ويژه برای رسانه های محلی که راديوها و روزنامه ها را بيشتر شامل می گردد، محدوديت امکانات مالي است. تهديدات امنيتي و عدم مصئونيت فزيکی نيز از مشکلات ديگريست که در برابر خبرنگاران قرار دارد.
فرصت ها و راه حل ها:
در شمالشرق برای همديگر فهمی و همآهنگی دست اندر کاران رسانه ها نياز به کارهای بنيادی می باشد. اگر ايجاد يک شبکه رسانه يی در شمالشرق تحت مطالعه و ارزيابی قرار گيرد و فرصت های دستيابی به اين امر مساعد گردد برای انکشاف و توسعة کار رسانه يی و موثريت فعاليت های رسانه يی بسيار قابل درک می باشد.
همچنان اگر روی برنامه های ذيل سرمايه گذاری گردد وکار صورت گيرد، مطمئناً که تحول ژرف و عميقی در عرصه يی کار رسانه يی به وجود خواهد آمد:
- تدوير سيمينارها، کارگاه های آموزشی و کنفرانس های رسانه يی برای ايجاد ظرفيت کاری خبرنگاران و آگاهی جامعه از نقش و موثريت کار رسانه ها در امر تقويت حکومتداری خوب و تأمين صلح با جلب توجه و دعوت رسانه داران و خبرنگاران مجرب ملی و بين المللی برای آموزش در اينگونه کارگاه ها و سيمينارها،
- فراهم سازی زمينه های همکاری متقابلاً مفيد ميان رسانه های آزاد، موسسات و نهادهای حکومتی و مردم،
- دريافت و ارزيابی چالش ها و ايجاد فُرصتها به منظورکاهش و رفع چالش های موجود در روابط ميان رسانه های آزاد، حکومت و مردم،
- فراهم سازی زمينه های بحث و تبادل افکار ميان ژورناليستان، رسانه داران و نهادهای رسانه يی حوزه شمالشرق،
- ايجاد رابطه های کاری و سيرهای علمی و اکادميک ميان رسانه های افغانی و خارجی برای فراهم سازی تبادل تجارب و انتقال خلاقيت ها و تجربه های خبرنگاران بيرونی به خبرنگاران افغانی،
- مشخص ساختن جايگاه رسانه ها و منجمله رسانه های آزاد در ايجاد حکومت داری خوب و گسترش و تحکيم آن،
- ظرفيت سازی خبرنگاران ويژتاً در عرصه کار با حکومت و به سود حکومت داری خوب،
- و...
